Çok Yıllık | 0,1-0,3 metre | 5-8 Aylar | Ça,Ho,Na | Otu

Yavşan otu, Ehrenpreis, Veronica officinalis
Avrupa çayı
Çıban otu
Şifalı yavşan otu
At teresi
Hakiki yavşan otu
Erkeğe güven otu
Yara otu
Temel şifa otu

Familyası: Sıraca otugillerden, Braunwursgâchse, Scrophleriaceae

Drugları: Yavşan otu; Veronicae herba
Yavşan otunu kökleri hariç tamamı çay, tentür ve natürel ilaç yapımında kullanılır.

Giriş: Sıracaotgillerin bir alt grubuna ait olan veroniceaegillerin (yavşan-otugiller) takriben 300 alt türü mevcuttur ve bunlar içinde en önemlisi şifalı yavşan otu; Veronica officinlis gelir ve ayrıca azda olsa Su yavşan otu; Veronica beccabunga, Virjinya yavşan otu; V. Virginica, Horasan yavşan otu; V. Persica, Başaklı yavşan otu; V. Sipicata ve Kafkas yavşan otu; V. İncena’yı sayabiliriz. Veronica kelimesi vera ve unica kelimelerinden türümiş olup hakiki yavşan otu anlamına gelir ve officinalis kelimesi de şifa veren demektir. Yavşan otu hakkında 16.yy.da ilk geniş bilgiyi Hieronymus bock yazmış ve onu diğerleri takip etmiştir. Franken kralı yakalandığı egzemadan bir türlü kurtulamaz ve ona bir çoban yavşan otunun çayını içmesini tavsiye eder ve kral iyileşir.

Botanik: Yavşan otu çok yıllık, az çatallaşan, yarıya kadar yerde yatan ve yarıdan sonra yükselen bir bitkidir. Bu özelliği bitkiyi diğer bitkilerden hemen ayıran büyük bir özelliktir. Yarıya kadar yerde uzanan gövde bulunduğu yerden kökler salar ve bu şekilde bitki kısa sürede bulunduğu yerde kümeler oluşturur. Yaprakları ters yumurta şeklinde kenarları kertikli, kısa saplı 2-5 cm uzunluğunda 1-2,5 cm eninde koyu yeşil renkli ve bir sonraki yaprakla çaprazdır. Çiçekleri oldukça küçük 4 adet taç yapraktan meydana gelir, 0,5-0,8 ml büyüklüğünde açık mavi morumsu veya leylaki renkli üzeri beyaz çizgili ve ortasından 2 adet pembemsi döllenme tozlukları bulunur.

Yetiştirilmesi: Yavşan otunun bir fidesi veya tohumu ilkbahar veya sonbaharda yarı gölgelik bir yere ekildiğinde hiçbir özene gerek kalmadan yayılır. Asya, Avrupa ve Kuzey Amerikanın killi, kireçli topraklarında ve güneşli yerlerde, ormanların seyrek yerlerinde veya orman kenarlarında, yol kenarları, çimenlikler ve meralarda yetişir.

Hasat Zamanı: Mayıstan Eylüle kadar toplanarak temizlenir ve kurutulduktan sonra ince kıyılarak özel kaplarda muhafaza edilir. Maalesef şifalı bitkiler toplama, kurutma, paketleme ve depolama işlemleri sırasında çok yanlışlar yapılmaktadır. Bitkinin şifalı kısmı yaprak veya çiçekleri ise asla Güneş altında kurutulmaz ve mutlaka gölgede kurutulmalıdır. Ayrıca örneğin bitki 5 günde kurudu ise, 2 gün daha kurumada bırakmak mahzurludur, çünkü birleşimindeki eterik yağları kaybettiğinden kalitesi düşer. Sadece bitki kökleri Güneş’te kurutulur ve kurur kurumaz hemen paketlenip depolanması gerekir. Şifalı bitkilerin Aktarlar’da açıkta satılması kalitesini kısa sürede düşürür ve etkisini oldukça azaltır.

Birleşimi: Yavşan otunu birleşimindeki maddeleri önemine göre şöyle sıralayabiliriz.
a) İridoit glikozitler; %0,5-1 arasında olup üç önemli grupta toplanırlar. 1) Aucubin 2) Catalpol ve esterleri: veronicosid (2- benzolcatalpol), Verprosid (6-protocatechuoylcatalpol) Minecosit ve Verminosit. 3) Mussaenosit ve esterleri; Ladrosid (6-caffeoylmussaenosit)
b) Flavonitler %0,5-1 arasında olup en önemlileri luteolin, apigenin ve cinarosit ve de 6- hidroksiluteolin-7-glikozit.
c) Ayrıca %8-12 saponinler %0,4-0,6 taninler, kaffeasit, chloregenasit ve mannitol içerir.

Araştırmalar: Yavşan otu ile modern klinik araştırmaları yapılmamıştır, yavşan otu hakkında söylenenler genellikle doktor veya hekimlerin kendi kişisel tecrübelerine dayanmaktadır.

Bunlardan;
1) Sebastian Kneipp verem, romatizma ve gut’a karşı etkili olduğunu gözlemlemiştir. Yazarlardan H. Schulz, A. Dirand ve B. Jürgense bitkinin yaşlılık kaşıntısı, mide rahatsızlıkları ve iştahsızlığa karşı tavsiye etmektedirler. B. Vonarburg ise yavşanın kaşıntıya karşı etkili olduğunu iddia etmektedir.
2) M. Scarlat, M. Tamas, B. Cuprarencu ve ekiplerinin kobarlar üzerinde yaptıkları araştırmada yavşan otunun ülseri iyileştirdiğini tespit etmişlerdir. (J. Ethopharmacol 13/157, HHB II 118)

Tesir Şekli: Yaraları iyileştirici, iltihapları önleyici, mikropları öldürücü, balgam söktürücü, ishali önleyici özelliklere sahiptir.

Kullanılması:
a) Komisyon E’nin 02.03.1989 tarih ve 43 nolu monografi bildirisinde yavşan otunun başta nefes yolları, mide, bağırsak, karaciğer, böbrek ve dalak rahatsızlıkları romatizma, gut, sıraca ve iştahsızlığa karşı ve de kanı temizleyici olarak, terletici ve tonik olarak kullanılabileceğini ve de haricen yaralara lapasının sarılabileceği ve kaşıntıya karşı banyosunun yapılabileceği beyan edilmiştir.
b) Halk arasında kaşıntı, yaşlılık kaşıntısı, gastrit, ülser, unutkanlık, alerji, romatizma, Gut, üşütme, öksürük, bronşit, mide-bağırsak rahatsızlıkları mesane üşütmesi gibi rahatsızlıklara karşı kullanılır.

Açıklama:
1) Yavşan otunu birleşimindeki saponinler nefes yolları rahatsızlıklarına, flavonitler mide-bağırsak rahatsızlıklarına, iridoid glikozitler romatizma ve yaralara karşı kullanılır. Bütün bu maddeler ve daha fazlası bitkinin çok yönlü kullanılmasına ve etkili olmasına neden olmaktadır. Johann Franke 1690’da yavşan otu üzerine 600 sayfalık bir kitap yazmıştır. Bundan da eskiden Avrupa da oldukça çok yaygın olarak kullanıldığını gösterir.
2) Kaşıntının oluş sebepleri egzema, sedef hastalığı, alerji, kanın asitlenmesi, midedeki bakteri ve bağırsaklardaki mantarların ürettiği toksik maddeler, özelliklede biyojen aminlerden histamin salgılamaları nedeniyle alerji oluşur.
3) Türkiye’de yavşan otu yerine Kafkas yavşan otu; veronica incana kullanılmaktadır. Bu bitki ise oldukça çok acı olup hemen hemen içilmesi mümkün değildir. Bu nedenle yavşan otunun çayı pek içilmez. Şifalı yavşan otunun ise çayı oldukça güzeldir.

Çayı: İki kahve kaşığı kurutulmuş, ince kıyılmış yavşan otu demliğe konur ve üzerine 300-400ml kaynar su ilave edilerek. 5-10 dakika demlenmeye bırakıldıktan sonra süzülerek içilir.

Banyosu: Yavşan otundan bir avuç demliğe konur ve üzerine 1000 ml kaynar su ilave edilir. 10 dk deminin çıkması beklenir ve bu dem küvetteki suyla karıştırılarak banyo yapılır ise kaşıntıları önler.

Homeopati’de: Yavşan otundan 20 gr bir şişeye konur ve üzerine 80 ml %70’lik alkol ilave edilerek güneş görmeyen bir yerde 4-6 hafta muha-faza edildikten sonra süzülerek Homeopati’de <<Veronica officinalis>> ismi ile anılan tentür elde edilir. Bu tentürden günde 3-5 defa 10-15 damla alınır.

Yan tesirleri: Bilinen bir yan tesiri yoktur.

B) Su yavşan otu, Bach-ehrenpreis, Veronica beccabunga
Yavşan otu 20-60 cm boyunda, çok yıllık gövdenin alt kısmı yeşil, üst kısmı kahverengimsi renktedir. Yaprakları oval, kenarları çok hafif kertikli, karşılıklı bir sonraki ile çaprazdır. Çiçekleri uzun bir sap üzerinde seyrekçe dizilmiş olup morumsu leylaki renkte ve 5-10 mm çapındadır. Su yavşan otu sulak yerlerde yetiştiğinden su yavşan otu diye anılır. Hafif zehirli olması nedeniyle dikkatli kullanılması gerekir.

C) Başaklı yavşan otu, Ahrige ehrenpreis, Veronica spicata
Çiçek sapı oldukça uzun ve üzerine sıkça dizilmiş morumsa leylaki çiçeklerle bezenmiştir. Yaprakları oldukça ince şerit şeklinde, kenarları hafif kalkıktır.

D) Büyük yavşan otu, Groβer ehrenpreis, Veronica austriaca (V.Teucrium)
B.yavşan otu 20-70 cm boyunda çok yıllık gövde direkt yükselir. Yaprakları açık yeşil renkli, yumurta, mızrak şeklinde, kenarları hafif kertiklidir.

F) Kısa Mahmut yavşan otu, Gamander ehrenpreis, Veronica chamaedrys
Yaprakları kısa Mahmut otuna benzediğinden kısa Mahmut yavşan diye anılır. Yaprakları karşılıklı çapraz, kalp şeklinde ve yeşil renklidir. Çiçeklerinin taç yaprakları 4 parçalı ve seyrek şekilde dizilmiştir. Bu türün hafif zehirli olması nedeniyle dikkatli kullanılması gerekir.

G) Horasan yavşan otu, Persicher ehrenpreis, Veronica persica
İsmi pers yavşan otu olmasına rağmen vatanı Türkiye ve Horasan’dır. Avrupalılar Türk kelimesi yerine pers kelimesini her zaman tercih ederler ve yani Türk kelimesini sevmezler. Fakat İranlıları kendilerinden sayarlar. Bu bitki yerde yayılarak büyüyen küçük bir bitkidir.

H) Kafkas yavşan otu, Kafkasus ehrenpreis, Veronica incana
Yaprakları diğerlerinkinden farklı olarak boz renkte olup ince mızrak şeklindedir. Çiçekleri uzun bir sap üzerinde 30-50 çiçekten meydana gelir ve çiçekleri genellikle leylaki veya morumsu leylaki renktedir. Türkiye’de yanlışlıkla özellikleri henüz pek bilinmeyen ve oldukça acı olan bu tür kullanılmaktadır. Ben Kafkas yavşan otunun çayını 1994 mayısında içtim ve oldukça çok acı olduğundan pek hoşuma gitmedi. Türkiye’deki aktarların yanlışlıkla şifalı yavşan otu yerine Kafkas yavşan otu satmaktadırlar. Kafkas yavşan otu boz veya gümüşi beyazımsı iken şifalı yavşan otu koyu yeşildir.

Yazar
Yazar
Twitter Facebook Google Linkedin Flickr YouTube

Önceki Yazı:Yer Elması

Sonraki Yazı:Yasemin Bitkisi

BENZER YAZILAR
YORUMLAR
SİZ DE CEVAP YAZABİLİRSİNİZ
Bu yazı hakkında görüşünüzü belirtin.

Ecce Web Tasarım Web Tasarım Blog Teması Ecce Plus Bu tema Ecce Web Tasarım tarafindan düzenlenmistir. Hiçbir sekilde kopyalanamaz.